Uwagi ogólne Kiedy ks. dr Marcin Luter dnia 31 grudnia 1525 roku wysyłał osobiście swojemu przyjacielowi Michałowi Stifelowi z Esslingen pierw­szy egzemplarz wydrukowanego w drukarni Jana Luffta w Wittenberdze swojego dzieła De servo arbitrio (O niewolnej woli), wszczęty przez niego ruch reformacyjny miał już za sobą przeszło 8–letnią historię. Za pierwszą historyczną datę, odkąd zaczynają się dzieje reformacji, traktuje się przeważnie datę 31 października 1517 roku, a więc dzień przybicia przez Lutra na drzwiach kościoła zamkowego w Wittenberdze 95 tez przeciwko odpustom. Luter traktował je jako wezwanie do dy­sputy teologicznej na temat praktyki sprzedawania tzw. listów odpustowych. Ale to wystąpienie Lutra z krytyką stosunków ko­ściel­nych nie było pierwszym. W ogóle ruch reformacyjny należy traktować jako szerszy strumień, na który w początkowym okresie złożył się szereg pomniejszych strumyczków, sączących różne wody, zwłaszcza jeżeli chodzi o podstawowe w tej dziedzinie elementy wiary, nauki i po­bożności chrześcijańskiej. Oddając do rąk Czytelników przekład jednego z głównych dzieł Lutra, wspomniany wyżej traktat O niewolnej woli, będący odpowiedzią na ogłoszone kilkanaście miesięcy przedtem przez wodza humanistów Erazma z Rotterdamu dziełko pt. De libero arbitrio (O wolnej woli), uważamy za niezbędne dokładniejsze naszkicowanie podłoża tego polemicznego wystąpienia, to zaś domaga się przedstawienia w krótkim choćby zarysie sylwetek duchowych obu adwersarzy: ks. dra Marcina Lutra i Erazma z Rotterdamu na tle ówczesnych stosunków kościel­nych, w szczególności zaś prądów umysłowych.