Postać Erazma Postać Erazma zarysowuje się na tle opisanych powyżej wydarzeń, o których głośno już było w całej ówczesnej Europie, nieco odmiennie aniżeli postać Lutra. Dezyderiusz Erazm urodził się 17 lat wcześniej aniżeli Luter, a mianowicie 28 października 1466 roku. Erazm był synem nieślubnym katolickiego kapłana Rogera Gerarda i córki pewnego lekarza z Zevembergu. Pochodzenie z nielegalnego związku pozostawiło ślad na jego psychice i umysłowości. Był człowiekiem ponurym i przykrym we współżyciu. Wcześnie, bo już w 13 roku życia osierocony przez oboje rodziców zmarłych na zarazę w 1479 roku, z braku środków do życia zdecydował się na wstąpienie do klasztoru augustianów, gdzie spodziewał się znaleźć możliwość spokojnego uprawiania umiłowanych studiów. Pięcioletni pobyt w klasztorze, mimo uczucia skrępowania przez regułę zakonną, stanowił ważny etap w jego rozwoju duchowym, w pogłębieniu życia wewnętrznego i artystycznego dojrzewania.  Pierwszym plonem jego literackiej działalności – jeszcze w okresie pobytu w klasztorze (1489 – 1491) – była praca pt.: Antibarbari. Należy ją odczytać jako manifest w obronie starożytnej literatury i wartości kultury klasycznej. Wymownie też świadczy o powolnym poddawaniu się postulatowi odnowienia życia, zerwania z przeżytkami i wyzwolenia ducha ludzkiego z okowów scholastyki. Nie mieszcząc się ze swoim żywiołowym umiłowaniem wolności myśli w ciasnych ramach klasztornego życia, opuścił Erazm za pozwoleniem władz duchownych klasztor, by objąć stanowisko sekretarza biskupa Henryka von Bergen w Cambrai. Po pewnym czasie (1495 roku) zwolniony z tego stanowiska, uzyskał zezwolenie na podróż naukową do Paryża, później do Anglii, gdzie zaprzyjaźnił się z czołowymi postaciami życia umy­słowego tego kraju: Johnem Coletem, Tomaszem Morusem, i Johnem Fisherem. W pełni glorii występuje na widownię dziejów jako autor następujących dzieł: Adagia (1500 rok), Enchiridion militis Christiani (Podręcznik żołnierza chrześcijańskiego [1502 rok]), Encomium Moriae (Laus stultitiae [Pochwała głupoty] [1509 rok]) i Novum instrumentum omne (1516 rok). Ostania praca jest pierwszym krytycznym wydaniem greckiego tekstu Nowego Testamentu. Przez te wszystkie swoje publikacje staje się z biegiem lat nie tylko przedstawicielem, ale i wo­dzem tych humanistów, którzy nie tylko oddali swoje formalne wykształcenie w służbę Kościoła, a więc mniszą łacinę średniowieczną zastąpili piękną łaciną klasyczną, lecz także zabiegali o materialny wpływ nowej religijności Odrodzenia na naukę kościelną, tzn. dążyli do o zmodernizowania teologii. Obserwując życie kościelne z łatwością dopatrzył się Erazm różnicy między czystością Kościoła klasycznego antyku a zniekształconym przez najrozmaitsze zabobony Kościołem następnych „barbarzyńskich stuleci”. Nawiązując do nauki o Logosie starożytnych ojców Kościoła doszedł do utożsamiania jądra doktryny chrześcijańskiej z cennymi, wartościowymi, duchowymi zdobyczami przedchrześcijańskiego antyku. Stworzył system uniwersalnego teizmu z moralizującymi tendencjami. Najczystszy wyraz tego poglądu odkrywa Erazm w Kazaniu na Górze Jezusa, gdzie staje przed jego oczyma Chrystus jako najdoskonalszy Nauczyciel i wzór wszelkiej religijności. Kazanie na Górze jest dla niego jednocześnie koroną wszelkiego humanizmu. W Jezusowym Kazaniu na Górze znajduje prawdę i dobro, zjednoczone z sobą i boskim autorytetem potwierdzone wszystko, czego nauczali starożytni mędrcy od Sokratesa do Epikteta. Na podłożu tak zarysowanej religijności wyrasta w odczuciu Erazma konieczność reform kościelnych, których zręby szkicuje w cierpkich nieraz i sarkastycznych słowach. Poprawy tych stosunków oczekuje od odrodzenia Kościoła od wewnątrz. Wszelkie gwałtowne działania na tym odcinku uważa za zbędne, a nawet szkodliwe.