Lecz to, co piękne,
wydaje się szczęśliwe w sobie samym

Eduard Mörike

Wystarczą dwa dni, żeby dotknąć tego, co piękne. Na rozmowę o tym, co piękne, nie starcza jednego życia. Wszyscy jednak próbujemy. Podczas trwającego dwa dni (22-23 X 2005) Seminarium De Musica doświadczyliśmy żywego kontaktu ze sztuką, rozmawialiśmy o niej, spieraliśmy się o kształt współczesnej humanistyki. Wśród dyskutowanych zagadnień znalazły się teoria i historia muzyki, estetyka muzyczna, opera, literatura, Roma, czyli tematy włoskie, i edukacja muzykologiczna. Jak zawsze na spotkaniach De Musica teorii towarzyszyła – otwierająca i zamykająca Seminarium – musica practica. Na początku zabrzmiały dwa utwory na akordeon solo Andrzeja Krzanowskiego, Studium III i Oda, które przypomniał Jarosław Kutera. Prezentacja muzyki Krzanowskiego zbiegła się z piętnastą rocznicą śmierci tego utalentowanego kompozytora i akordeonisty, ucznia Henryka Mikołaja Góreckiego. Po nich – pieśń-kołysanka, Les Berceaux Gabriela Fauré, oraz pieśń-rozmowa, Daphénéo Erika Satie, w wykonaniu Marty Wryk (mezzosopran) i Aliny Hoffmann (fortepian). „Dis moi, Daphénéo, quel est donc cet arbre dont les fruits sont des oiseaux qui pleurent?” (Powiedz mi więc, Daphénéo, co to za drzewo, którego owocami są płaczące ptaki?).

Lucet/videtur to tytuł wystąpienia Michała Bristigera i Kazimierza Kotowicza, którzy wcielili się w postaci Emila Staigera i Martina Heideggera, prezentując ich słynną korespondencję z ostatnich tygodni roku 1950. Spór szwajcarskiego germanisty z niemieckim filozofem o znaczenie słowa „scheinen” w ostatnim wersie Auf eine Lampe Eduarda Mörikego to rozważania nad istotą interpretacji, jej prawomocnością i ograniczeniami, nad możliwością kontaktu z dziełem sztuki, nad epifanią piękna. Kilka lat po odczycie Staigera o Sztuce interpretacji, który stał się przedmiotem jego listownej rozmowy z Heideggerem, inny badacz literatury, Wolfgang Kayser, pytał w szkicu poświęconym temu sporowi: Videtur oder lucet? Postawiliśmy to pytanie ponownie. Profesor Bristiger, który dokonał przekładu korespondencji, powiedział, że „angażuje [ona] do tego stopnia, że chwilami można by sobie nawet wyobrazić, iż ważą się tu losy interpretacji utrzymanej w duchu filologii. A tym samym również i losy spokrewnionej z nią duchowo interpretacji muzyki czy też jakiejkolwiek innej sztuki”.

Prezentacja nagrań dwóch pieśni Hugo Wolfa do słów Eduarda Mörikego poprzedziła nie mniej żywiołową dyskusję nad wystąpieniem Macieja Jabłońskiego O czym nie można mówić, o tym trzeba mówić z wnętrza... Niepewna myśl muzykologa z powodu Obrony żarliwości Adama Zagajewskiego. „Powodem” tym stał się w istocie fragment tytułowego eseju Adama Zagajewskiego, przywołujący wspomnienie koncertu w Chianti, a zwłaszcza pytanie poety: „Dlaczego żarliwe wykonanie Mozarta nie spotkało się z równie żarliwym przyjęciem publiczności?”. Kierując to pytanie wprost do muzykologów i innych badaczy sztuki, Maciej Jabłoński zainicjował dyskusję nad fundamentem naszego obcowania ze sztuką, jakim jest doświadczenie estetyczne, nad dystansem i zaangażowaniem jako dwoma aspektami tego doświadczenia, nad sposobem, w jaki powinniśmy o nim mówić, wreszcie nad tym, jak rozumiemy dzisiaj humanistykę. Spośród licznych głosów dyskutantów znamienna jest wypowiedź Piotra Kłoczowskiego, który przypomniał, że w momentach kryzysu istniejących sposobów mówienia zazwyczaj szukamy sprzymierzeńców poza swoją dyscypliną, jak zrobił Czesław Miłosz, przekraczając w swojej twórczości „kredowe koło” zamykające poezję w jej własnych ograniczeniach i poszukując formy bardziej pojemnej.

Jednym z bohaterów popołudniowej sesji naukowej był Karol Berger, profesor muzykologii z Uniwersytetu Stanforda. Ewa Schreiber zreferowała polemikę badacza z Carolyn Abbate na temat statusu i wartości doświadczenia muzycznego, która dopełniła wcześniejszą rozmowę (Nieobecna muzyka? Spór Karola Bergera z Carolyn Abbate o wyzwania współczesnej muzykologii). W wystąpieniu Anny Tenczyńskiej, poświęconym jednemu z rozdziałów książki Karola Bergera A Theory of Art, powróciła problematyka interpretacji – takiego kontaktu z dziełem sztuki, który jest doświadczeniem rozumienia, pozwalającym, jak napisał Berger, „w obrazie na płótnie dostrzec twarz, w dźwiękach fortepianu usłyszeć akord dominantowy rozwiązujący się na tonice” (Hermeneutyka „na ziemi niczyjej między filozofią, teorią literatury i muzykologią”. Karol Berger o interpretacji). O kompozytorze Luca Zoppellim opowiedziała Giada Vivani (Die musikwissenschaftliche Thematik von Luca Zoppelli).

Drugi dzień Seminarium był przede wszystkim kontynuacją sesji naukowej. Wystąpienie Michała Bristigera Pojęcie „percepcji holofrastycznej” Virgila C. Aldricha i jej konsekwencje dla teorii sztuki przybliżyło nam pouczającą Philosophy of Art Virgila C. Aldricha, w kontekście której rozmawialiśmy o dziele sztuki jako przedmiocie estetycznym. Profesor wprowadził nas także w krąg tematów włoskich, a ściśle – sycylijskich, w którym znalazło się miejsce na „L’Ape iblea”, wielki poemat-elegię o zagładzie Miasta Vincenzo Consolo, na kompozycję Franesco Pennisiego pod tym samym tytułem, i na prezentację płyty gitarzysty Dario Macaluso, na której znalazły się utwory zainspirowane epitafium Seikilosa, odkrytym na jego słynnej steli (znajdującej się obecnie w Muzeum Narodowym w Kopenhadze). Przełożone przez Agnieszkę Jaźwińską-Pudlis Elegie Rzymskie Gabriele’a D’Annunzio dopełniły towarzyszącą tej części Seminarium tematykę żałobną. Wielokrotnie powracająca na spotkaniach De Musica problematyka operowa objęła tym razem Poglądy muzyczne Ernsta Křeneka, zaprezentowane przez Marlenę Gnatowicz, Postać Jagona i zło w „Otellu” Shakespeare'a oraz w „Otellu” Boita i Verdiego, które omówiła Kamila Stępień, i wystąpienie Kaliny Cyz o Pedagogicznej roli teatru operowego dzisiaj. Wpływ modernizmu Schrekera i Schönberga na twórczość Karola Rathausa był tematem referatu Jolanty Guzy-Pasiak.

Muzyczną klamrą spinającą dwa dni rozmów o sztuce i humanistyce stała się przygotowana przez Tomasza Cyza prezentacja nagrania Rusałki Antonína Dvořáka w reżyserii Roberta Carsena. „W operze – pisał reżyser – zaczynam od libretta, ale tym, co mnie prowadzi, jest muzyka”. Seminarium De Musica także zainicjowały słowa. W swoim związku z muzyką dotknęły piękna.

Skrócona wersja tekstu została opublikowana w „Zeszytach Literackich” 2006, nr 93.