Joachim Gudel urodził się 16 sierpnia 1927 roku w Toruniu, w rodzinie muzyków. Kulturalna atmosfera miasta, życie rodzinne, muzyka kształtowały w latach młodzieńczych jego umysłowość, świat uczuć i wyobraźnię.

W latach międzywojennych ówczesny niewielki Toruń był ważnym ośrodkiem administracyjnym, politycznym i kulturalnym Pomorza: stolicą województwa, siedzibą licznych instytucji, szkół. Od roku 1920 działał w Toruniu stały teatr. W 1922 zostało założone Pomorskie Towarzystwo Muzyczne, które utrzymywało konserwatorium i poprzez organizację koncertów centralizowało życie muzyczne. Dyrektorem konserwatorium PTM przed II wojną światową był Piotr Perkowski. Działalność naukową rozwijało Towarzystwo Naukowe w Toruniu (istniejące od 1875 roku) z trzema wydziałami: historyczno-archeologicznym, przyrodniczo-lekarskim i teologicznym, wydając roczniki naukowe, periodyk „Fontes”. Od 1923 roku bogate zbiory gromadziła Książnica Miejska im. M. Kopernika; zaczął też działać Instytut Bałtycki założony w 1926 roku. Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych prowadziło żywą aktywność wystawienniczą. Toruń, we wspomnieniach pełne zieleni miasto-ogród, obchodził w 1933 roku 700. rocznicę otrzymania praw miejskich na podstawie przywileju chełmińskiego (1233). Otoczenie to stanowiło, według świadectwa Joachima, intensywne tło dla świata doznań dziecięcych, młodzieńczych, okresu dojrzewania i wreszcie dojrzałego już człowieka.

Rodzice Joachima Gudela: Feliksa z Domazarów i Antoni – posiadali wykształcenie muzyczne. Antoni Gudel ukończył znaną szkołę organistowską w Pelplinie, w diecezji chełmińskiej, jako uczeń Oskara Hermańczyka, organisty katedralnego i pedagoga, profesora muzyki kościelnej i rzeczoznawcy budownictwa organowego. Po studiach był przez długie lata organistą w kościele św. Jakuba w Toruniu.

Joachim kształcił się, jak wspominał, początkowo pod kierunkiem ojca, rodzicom zawdzięczał podstawy sztuki muzycznej i wykształcenia ogólnego. Chłonął atmosferę miejsca i czasu także poprzez udział w harcerstwie i sodalicji, najpierw w szkole powszechnej, a później, już po wojnie, w Gimnazjum im. M. Kopernika. Ważne miejsce w jego edukacji obok muzyki zajmowała znajomość języków: niemieckiego, łaciny, francuskiego, następnie angielskiego i włoskiego. Po wojnie, w 1945 roku, skrystalizowały się jego zainteresowania muzyczne. Kontynuował naukę gry fortepianowej w Instytucie Muzycznym w Toruniu pod kierunkiem Ireny Kurpisz-Stefanowej, zaś wykształcenie ogólne w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. M. Kopernika zakończył maturą w 1947 roku. Był to dla Joachima rok przełomu.

Studia pianistyczne

Studia wyższe podjął w Krakowie, ówczesnym centrum życia kulturalnego, muzycznego, naukowego. Wskutek kataklizmu wojny, totalnego zniszczenia Warszawy, migracji i wymuszonych przesiedleń tylko Kraków zdołał ocalić w swych nietkniętych wojną murach dawną atmosferę i gromadzony wiekami dorobek nauki, myśli, sztuki. W tamtym czasie Kraków stał się niewątpliwym centrum muzycznym Polski. Joachim Gudel po egzaminie został przyjęty do Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej na studia pianistyczne, jednocześnie na Uniwersytecie Jagiellońskim zaczął studiować muzykologię.

Pianistykę w krakowskiej PWSM prowadzili wówczas Zbigniew Drzewiecki, Jan Hoffman i Henryk Sztompka, a także Halina Ekier, Barbara Korytowska, Karol Klein. Po mrocznych latach okupacji na studiach pianistycznych i estradach koncertowych pojawiło się naraz wiele wybitnych indywidualności. Pierwszym ich wielkim sukcesem był w 1949 roku IV Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Nieznani wcześniej młodzi pianiści: Halina Czerny-Stefańska, Waldemar Maciszewski z klasy prof. Z. Drzewieckiego i Regina Smendzianka z klasy prof. H. Sztompki – starsi koledzy Joachima – zostali laureatami tego konkursu, zyskując szeroki rozgłos, podobnie jak inni pianiści: Barbara Hesse-Bukowska z Warszawy, Władysław Kędra i Zbigniew Szymonowicz z Łodzi, Tadeusz Żmudziński z Katowic.

Studia pianistyczne Joachim Gudel odbywał pod kierunkiem prof. Henryka Sztompki, ongiś laureata Nagrody za mazurki na Konkursie Chopinowskim w 1927 roku, który potem uzupełniał naukę u Ignacego Paderewskiego w Szwajcarii. Studia Gudela pod okiem renomowanego artysty przebiegały powoli, trwały osiem lat i zostały zakończone dyplomem w 1955 roku.

Joachim jeszcze w okresie studiów wielokrotnie próbował swych sił na estradach, uczestnicząc w przesłuchaniach, koncertach lub eliminacjach do konkursów. Wystąpił w 1951 roku we Wrocławiu w ogólnopolskim konkursie pianistycznym, w 1952 roku w eliminacjach do konkursu chopinowskiego w Katowicach. Uczestniczył w 1953 roku w Międzynarodowej Wiośnie Artystycznej w Krakowie, wykonując V Koncert Es-dur Beethovena z towarzyszeniem orkiestry Filharmonii Krakowskiej pod dyrekcją Jerzego Katlewicza. W Krakowie w 1956 roku wystąpił z recitalem chopinowskim oraz stanął do eliminacji przed konkursem pianistycznym im. Roberta Schumanna w Berlinie. Prowadził następnie działalność koncertową kontynuowaną na estradach filharmonicznych, występował w radiu, nagrywając cykle audycji, głównie z muzyką polską.

Obszerna jest lista jego artystycznych dokonań, które recenzenci odnotowywali zazwyczaj z uznaniem. Już na początku koncertowej działalności Joachima krytyk muzyczny dr Leon Witkowski pisał po recitalu w Toruniu:

Gudel wykazał technikę dużą i pewną... stosuje wielki umiar w dynamice i tempach, co jest wielką zaletą u młodego artysty. Gra Gudela jest skupiona, daleka od efekciarstwa i chęci imponowania publiczności pustym blichtrem technicznym. Wszystkie utwory zagrane były ciekawie, cechuje je nuta indywidualna, własna koncepcja interpretacyjna, której zresztą artysta nie zarzucił już do końca recitalu.

Taką sztukę interpretacji dzieł klasyków i romantyków – w utworach solowych i kameralnych – Gudel będzie prezentował przez długie lata, nawet wówczas, gdy przeniesie główne akcenty swojej pracy w inne obszary zainteresowań muzyką.

Muzykologia

Równoległym kierunkiem studiów Joachima była muzykologia. Kraków, Uniwersytet Jagielloński już przed pierwszą wojną światową był obok Lwowa miejscem początków świetnego rozwoju w Polsce tej dziedziny naukowej, wywodzącej swą genealogię z ośrodków europejskich takich jak Wiedeń, Monachium, Berlin. Osobowością przyciągającą niczym magnes na studia muzykologii do Krakowa była iście renesansowej miary postać prof. Zdzisława Jachimeckiego (1882-1953), historyka muzyki, autora ogromnej liczby dzieł, znawcy i promotora muzyki polskiej, także współczesnej, a przy tym kompozytora i dyrygenta, erudyty i poligloty, członka rzeczywistego i honorowego towarzystw naukowych, znakomitego pedagoga. Niestety, był on już wtedy u zmierzchu życia, nieufny, nie aprobujący powojennej sytuacji w Polsce z narzuconym systemem politycznym i ideologią. Katedra Muzykologii UJ, w której przy swoim mistrzu trwali Józef Władysław Reiss, Włodzimierz Poźniak, Aleksander Frączkiewicz, Stanisław Haraschin, w ówczesnych warunkach nacisków ideologicznych nie mogła rozwijać się, nie ulegając im, nie tracąc oblicza. Przeto zawęziła działalność, zachowując na jakiś czas niezmienny, tradycyjny charakter. W tym kręgu Joachim Gudel zdobywał podstawy naukowego warsztatu. Chłonął niezwykłą wówczas atmosferę swobodnie uprawianej, czystej nauki, poszerzał spojrzenie na sztukę. Ogromne znaczenie dla młodego człowieka musiało mieć uczestnictwo w żywej tradycji uniwersyteckiej Almae Matris Cracoviensis, w szacownych murach, wśród wiekami gromadzonego dorobku naukowego. To miejsce wydawało się arkadią, suwerennym światem pośród wszechobecnego reżimu politycznego.

Środowisko

Dojrzewanie pokolenia wkraczającego w dorosłość na przełomie lat 40. i 50. odbywało się – przypomnijmy – w warunkach narastającego ucisku. Świat wyznawanych, odziedziczonych wartości zderzał się w ówczesnej Polsce, w wyniku zmian politycznych narzuconych z zewnątrz, z naporem ideologii, która coraz silniej i groźniej przenikała do wielu dziedzin egzystencji. Celem była totalna ideologizacja obszarów życia publicznego, metodą zaś destrukcja.

Wobec nasilającej się dezintegracji, w poczuciu osamotnienia, zazwyczaj szukamy punktów oparcia. Ludzie różnego stanu i środowisk znajdowali je od wieków w kościołach. Tak też było i w Krakowie, gdzie od 1949 roku w kolegiacie św. Floriana duszpasterstwo akademickie prowadził, nadając mu coraz bogatszą formę, tamtejszy ówczesny wikary, ksiądz Karol Wojtyła. Praca ta dała początek „Środowisku”, wspólnocie, z którą ks. Wojtyła (dla bliskich „Wujek”) utrzymywał żywy kontakt przez długie lata.

Joachim Gudel włączył się w „Środowisko” od jego początków. Zajmował się w nim muzyką – jak odnotuje później ks. Adam Boniecki. I choć to nie muzyka stanowiła cel spotkań, rola kierownika muzycznego była jednak dość istotna: w pieśniach, śpiewach chorału gregoriańskiego, utworach chóralnych coraz bardziej kunsztownych, wybranych z bogactwa muzycznej literatury religijnej – tworzyła się wspólnota. Muzyka była jednym z czynników formacji duchowej.

W nurtach życia

Joachim studiów muzykologicznych na UJ nie ukończył, podobnie rozpoczętych w PWSM u Artura Malawskiego studiów kompozytorskich. W roku 1956 założył rodzinę. Sakrament małżeństwa Joachima z Elżbietą błogosławił ksiądz Karol Wojtyła, od 1958 roku biskup, następnie kardynał, wreszcie papież. Po ślubie Joachim, obarczony nowym obowiązkiem rodzinnym, szukał przede wszystkim stałej podstawy egzystencji.

Wrócił do Torunia, włączył się w nurt pracy pedagogicznej, która odtąd stanie się źródłem radości płynącej z kontaktów z młodzieżą, z przekazywania jej arkanów sztuki i wiedzy, będąc jednocześnie miejscem próby, sprawdzianem możliwości. W Państwowej Średniej Szkole Muzycznej w Toruniu Gudel uczył gry na fortepianie i wykładał przedmioty teoretyczne w latach 1956-1964. Od roku 1963 do 1967 uczył w Średniej Szkole Muzycznej w Kutnie, następnie od 1967 roku w Pabianicach, gdzie do 1976 roku był dyrektorem połączonych szkół muzycznych I i II stopnia.

W 1967 roku zaczął nauczać w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Łodzi, przepracował tam 11 lat. Wówczas otworzyła się dla Joachima droga do kariery akademickiej. Obie dziedziny: sztuka i nauka były bowiem obiektem aspiracji młodego człowieka. Jako koncertujący pianista Gudel nie mógł już wówczas mierzyć się ze szczytowymi osiągnięciami tej sztuki, mimo to w latach 60. wciąż próbował doskonalić swe rzemiosło na studiach podyplomowych w Hochschule Franz Liszt w Weimarze, a pracę pedagoga łączył z występami publicznymi na estradzie koncertowej i w studiu radiowym.

Studia doktoranckie

Z lat sześćdziesiątych pochodzą pierwsze efekty zainteresowań naukowych Joachima. Zwracały wówczas uwagę rzeczowe recenzje koncertów jego autorstwa, komentarze dotyczące życia muzycznego podbudowane erudycją, pasją, kulturą słowa. Przeszkodę na drodze jego naukowych aspiracji stanowił jednak brak podstawy do nabywania kwalifikacji. Studia artystyczne rozwijały adepta na innej płaszczyźnie, kształtowały indywidualny stosunek do muzyki. Natomiast w pracy naukowej ten sam obiekt – muzyka – stanowi przedmiot badań dokonywanych przy pomocy aparatu naukowego.

Był to wówczas w Polsce problem ogólny. Do jego rozwiązania w pewnej mierze przyczyniło się powstanie studium doktoranckiego przy PWSM w Warszawie. Celem było tworzenie kadr naukowych w zakresie dyscyplin artystycznych – muzycznych – od początku, od stopnia doktora. Zadaniem studium było zapewnienie kandydatom ubiegającym się o stopień doktora odpowiednich warunków do przewodu doktorskiego. Wyłonieni wówczas kandydaci mieli być „grupą inicjatywną”. Pochodzili z Gdańska, Krakowa, Katowic, Kutna, Łodzi, Poznania, Warszawy – razem grupa liczyła 13 osób, znaleźli się w niej m.in. Antoni Poszowski, Marek Podhajski, Jerzy Habela, Henryk Schiller i Joachim Gudel.

Należy zauważyć zaangażowanie w studium szeregu wybitnych postaci ówczesnego świata nauki i sztuki. Związali się z nim m.in. Tadeusz Kotarbiński, Władysław Tatarkiewicz, Leszek Kołakowski, Zofia Lissa, Józef Chomiński, Witold Rudziński, Jerzy Pelc, Marian Przełęcki, Bogusław Wolniewicz, Eugeniusz Gablewicz, Tadeusz Tomaszewski. Wpływ tego grona na kształtowanie profilu instytucji oraz uczestników był nie do przecenienia.

Przygotowania Joachima Gudela do dysertacji trwały kilka lat. Doktoryzował się w roku 1975 pracą pt. Niektóre problemy fortepianowej realizacji ozdobników w utworach pierwszej połowy XVIII wieku pisanych pierwotnie na klawikord lub klawesyn. Promotorem była prof. Maria Wiłkomirska. Osiągnięciem tym Joachim zamykał kolejny etap życia.

Gdańsk

Nowe perspektywy otworzyły się dla Joachima, gdy otrzymał (z inicjatywy doc. dr. Marka Podhajskiego) propozycję pracy w PWSM w Gdańsku. W latach 70. opuścili tę uczelnię bądź ograniczyli pracę w wyniku osiągnięcia wieku emerytalnego m.in. Roman Heising, Władysław Walentynowicz, Barbara Iglikowska, Konrad Pałubicki, Wacław Kmicic-Mieleszyński. Postępujący rozwój strukturalny uczelni, której rektorem od 1972 roku był doc. dr Antoni Poszowski, wymagał zwiększenia kadr. W opinii rektora Poszowskiego zawartej we wniosku o powołanie doktora Joachima Gudela na stanowisko docenta wymienia się wielostronność jego zainteresowań naukowych i znane już dokonania. Jako podstawę oceny zaznaczono sferę działalności naukowej, problematykę, w której Gudel dał się poznać (m.in. historię literatury fortepianowej, wykonawstwo muzyki dawnej, instrumentologię) oraz fakt stałego wzrostu jego aktywności naukowej. Wskazano też na osiągnięcia artystyczne jako pianisty i na specyfikę łączenia przez Gudela działalności naukowej z wykonawstwem muzycznym. Zwrócono uwagę na długoletnią pracę pedagogiczną i społeczną.

W środowisko gdańskiej uczelni Gudel włączył się jako docent w 1978 roku. Wzbudził od razu zaufanie i sympatię: z otwartym spojrzeniem, uśmiechnięty, koleżeński, gotowy do współpracy. Wielostronną erudycję łączył ze skromnością osobistą i kulturą; ujmującą młodzieńczość z budzącym zaufanie, statecznym sposobem bycia. W uczelni wykładał przedmioty muzykologiczne: literaturę muzyczną, fortepianową i wokalną, chorał gregoriański, seminarium muzyki dawnej, seminarium pracy naukowej, prowadził konsultacje prac magisterskich i uczył gry na fortepianie. W tym najdłuższym okresie życia pełnił szereg funkcji: dziekana Wydziału Kompozycji i Teorii Muzyki (1978-1981 i 1987-1993), wicedyrektora Instytutu Teorii Muzyki (1978-1981) oraz dyrektora tegoż (1981-1987); był członkiem komisji senackich, zespołów kierownictwa naukowego, zespołów prowadzących prace badawcze. Przez ponad 20 lat pracy w gdańskiej Akademii Muzycznej im. Stanisława Moniuszki (od 1991 jako profesor) systematycznie rozwijał własną działalność naukową, publikując prace, uczestnicząc w życiu naukowym w kraju i za granicą. Z zamiłowaniem pełnił też rolę popularyzatora muzyki w różnych formach: odczytów, prelekcji, występów artystycznych jako pianista, kameralista, dyrygent chóru i organista.

Brał czynny udział w organizowanych w Gdańsku międzynarodowych spotkaniach naukowych: sesjach muzyki organowej i muzyki fortepianowej, sympozjach muzykologicznych dotyczących muzyki gdańskiej, kultury muzycznej krajów nadbałtyckich („Musica Baltica”). Jako przewodniczący obrad był w gronie międzynarodowym – z racji merytorycznych i lingwistycznych – nieoceniony. Miał szczególny dar łatwego formułowania myśli i nawiązywania kontaktów.

Równolegle z pracą w uczelni Joachim rozwijał współpracę z licznymi instytucjami. Jeszcze w 1967 roku, w ramach prac PWSM w Łodzi, przygotował i wygłosił referat o interpretacji utworów fortepianowych Bacha, a w 1968 roku – na zaproszenie Katedry Fortepianu PWSM w Warszawie – referat na temat roli ozdobników w utworach fortepianowych kompozytora. W rezultacie w 1970 roku powierzono mu wykłady z zakresu problematyki wykonawczej na ogólnopolskim kursie interpretacji muzyki Bacha obok takich autorytetów jak Maria Wiłkomirska, Margerita Trombini-Kazuro, Zbigniew Drzewiecki i Ryszard Bakst.

Stopniowo poszerzał się zasięg jego kontaktów, coraz częstszy stawał się udział w zagranicznych spotkaniach. W 1977 roku Gudel uczestniczył w sesji muzykologicznej w Bratysławie, a także we Wrocławiu, w sesji związanej z festiwalem „Wratislavia Cantans”, gdzie mówił o problemach stroju dawnych instrumentów muzycznych. Ponownie w Bratysławie w 1978 roku, na spotkaniu związku kompozytorów słowackich, przekazał komunikat o twórczości współczesnych kompozytorów polskich. Na międzynarodowym sympozjum w Blankenburgu (1977) wygłosił referat, którego następstwem była faza wieloletnich kontaktów i niemieckojęzycznych publikacji. Kolejne wyjazdy i prezentacje od początku lat 80. to Brno, Płowdiw w Bułgarii, a także Puławy, Sandomierz, Norymberga i Kraków. We Wrocławiu (1984) przedstawił na spotkaniu naukowym zarys śląsko-pomorskich kontaktów muzycznych.

Na uwagę zasługują zwłaszcza publikacje Gudela w języku niemieckim. Szczególnie owocna była długoletnia współpraca z ośrodkiem Michaelstein-Blankenburg znaczona kolejnymi pracami. Rezultaty prowadzonych badań przedstawiał także w Magdeburgu (1987), na Uniwersytecie w Kolonii, na uniwersytetach w Dreźnie i Chemnitz oraz w Greifswaldzie w 1993 roku. Publikował też prace w seriach „Deutsche Musik im Osten” oraz „Musica Baltica”. Brał udział w sympozjach „Musikgeschichte zwischen Ost- und Westeuropa” (Görlitz, 1999) i „Musikbriefe als Spiegel überregionalen Kulturbeziehungen in Mittel- und Osteuropa” (Chemnitz, 2001) obok autorów z Polski takich jak Irena Poniatowska, Jan Stęszewski, Leon Markiewicz. Jednym z ostatnich wystąpień Gudela był referat na Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Akademii Muzycznej im. F. Chopina w Warszawie, w setną rocznicę urodzin prof. Piotra Perkowskiego – kompozytora, którego Joachim pamiętał jeszcze z lat młodzieńczych, z przedwojennego Torunia.

Działalność naukowa

Naturalny kierunek zainteresowań naukowych Joachima Gudela wynikał z jego profilu muzyka: pianisty po gruntownych studiach, czynnego artysty wykonawcy, pedagoga pianistyki. Pierwszym efektem były publikowane recenzje nowych wydań Suit francuskich i Suit angielskich J. S. Bacha, omawiające problemy wykonawcze i pedagogiczne. Referując poglądy Alfreda Kreutza, Gudel zwrócił uwagę na ozdobniki w utworach fortepianowych Bacha; z kolei w innym artykule rozważał zagadnienia rytmu i tempa u Bacha i klasyków. Rozszerzał swe zainteresowania na zagadnienia związane z instrumentem (fortepian, klawikord, klawesyn, organy), aspekty historyczne budownictwa, problematykę klawiatury i stroju, właściwości barwy – a także wykorzystanie możliwości instrumentów przez kompozytorów XVIII wieku.

W szeregu artykułów zajął się sztuką wykonawczą. Skupił się na zdobnictwie muzycznym, jego źródłach, zasadach i formach oraz znaczeniu dla stylu kreowanego dzieła. Poprzez liczne przyczynki doszedł do ujęcia tych zagadnień w dysertacji doktorskiej. Przedstawił w niej swoje poglądy na tle bogatej literatury obcojęzycznej. Według niego utwór muzyczny każdej epoki wymaga w realizacji właściwego uwzględnienia zdobnictwa. Ornamentyka – jak stwierdził – jest charakterystyczną cechą muzyki europejskiej w kolejnych epokach. Sztuka ta, natury ulotnej, improwizacyjnej, skrótowo notowana w postaci ozdobników, narosła wieloznacznością. Problematykę zgłębianą w dysertacji Gudel podsumował w publikacji książkowej Realizacja ozdobników w muzyce fortepianowej XVIII wieku (Gdańsk 1984, wyd. uzup. 2003), najobszerniejszym opracowaniu tego tematu w literaturze polskojęzycznej.

Zainteresowania historyczne Gudela rozwinęły się w gdańskim okresie jego działalności. Obszar badań obejmował przede wszystkim stulecia XVIII i XIX. Sporo uwagi Gudel poświęcił organom i ich problematyce, głównie historycznej. Innym zagadnieniem były przejawy kultury muzycznej w dawnym Gdańsku, i szerzej na Pomorzu, wreszcie biografistyka i wynikające z niej powiązania kulturowe na płaszczyźnie życia i twórczości.

W badaniach historycznych Gudela pomocne okazały się umiejętności heurystyczne. Przeszukiwał archiwa i biblioteki, penetrował ośrodki lokalne, zwłaszcza kościoły. Zaczął od publikacji kart z dziejów budowy organów w kościele Mariackim w rodzinnym Toruniu (1980) i opisu oględzin zabytkowego instrumentu w Stróży. Następnie zrekonstruował historię organów z kościoła św. Jakuba w Olsztynie. Zainteresowaniem naukowym objął też miejscowości sąsiadujące z Gdańskiem: Malbork, Stegnę, Barłożno koło Starogardu Gdańskiego.

Duże znaczenie dla badań Gudela miało środowisko gdańskie – instytucje, zasoby, atmosfera. W Akademii Muzycznej Zakładem Historii Muzyki kierował wówczas muzykolog prof. dr Paweł Podejko, istniało też samodzielne wydawnictwo. W centrum zagadnień, nad którymi prowadzono tam badania, była muzyka i kultura muzyczna Gdańska. Instytucją naukową o wielkim znaczeniu nie tylko w środowisku gdańskim jest Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk. Nadzwyczaj bogate są zgromadzone w niej zbiory, wśród muzykaliów znajdują się rękopisy i druki muzyczne, traktaty teoretyczne, zabytki liturgiczno-muzyczne, także prywatne kolekcje mieszczan i zasoby bibliotek kościołów. Opracowany przez Danutę Popinigis i Danutę Szlagowską katalog rękopisów muzycznych z XVI-XVII wieku Musicalia Gedanensis (1990) liczy 550 stron.

W dobrym zapleczu badawczym powstawały kolejne prace Joachima Gudela poświęcone tematyce starogdańskiej. Przede wszystkim była to prezentacja samych zbiorów, ich fragmentów muzycznych, a także szereg prac, m.in. na temat słynnego listu Scacchiego do kantora gdańskiego Krzysztofa Wernera w opinii Matthesona, o recepcji Mozarta w Gdańsku w XIX wieku, o marynistycznych aspektach utworów G. Ph. Telemanna i recepcji dzieł tego kompozytora w Polsce.

Na podstawie bazy źródłowej, zwłaszcza w Bibliotece Gdańskiej PAN, z inicjatywy i pod redakcją Stanisława Gierszewskiego rozpoczęto w połowie lat 80. pracę nad Słownikiem biograficznym Pomorza Nadwiślańskiego. Był to projekt Gdańskiego Towarzystwa Naukowego i Uniwersytetu Gdańskiego podjęty pod auspicjami Polskiej Akademii Nauk. W badaniach uczestniczyło wielu autorów. Wyniki zaczęły się ukazywać w druku od 1992 roku w kolejnych tomach i suplementach. Zaangażowanie Joachima Gudela w pracę nad Słownikiem zaowocowało szeregiem biogramów muzyków, kompozytorów, budowniczych organów z XVII-XX wieku. Wśród nich są np. Mateusz Brandtner, budowniczy organów w Toruniu na przełomie XVII i XVIII wieku; Anthonius Julius Friese, XVI-wieczny organmistrz, pierwszy budowniczy wielkich organów kościoła NMP w Gdańsku; Jan Daniel Glummert, XVIII-wieczny gdański poeta, kompozytor i pianista; Marcin Gremboszewski (1600-1655), polski kompozytor, dyrygent, śpiewak, pisarz, muzyk kapeli królewskiej w Warszawie, działający do końca życia w Gdańsku; Daniel Magnus Gronau, gdański organista i kompozytor z początku XVIII wieku, autor traktatu o sztuce stosowania nut przejściowych; Jean du Grain, gdański XVIII-wieczny kompozytor, organista i organizator koncertów publicznych; Andrzej Hakenberger, kompozytor, lutnista, kapelmistrz kapeli królewskiej Zygmunta III, działający w Gdańsku, autor m.in. zbiorów motetów i hymnów; Jan Helwig, budowniczy organów w XVI-XVII w., m.in. w Toruniu, Gdańsku, Kwidzynie; Oskar Hermańczyk (1967-1948), organista i pedagog z Gniewa, działający w Pelplinie, znawca budownictwa organowego; Michał Krakowita, organista działający w Toruniu, Gdańsku i Kopenhadze; Piotr z Grudziądza… Prace badawcze Joachima Gudela prowadzone dla Słownika biograficznego Pomorza Nadwiślańskiego stanowią ważny wkład w historię kultury muzycznej Pomorza.

Działalność popularyzatorska

Wszystkie rodzaje działalności Joachima Gudela eksponowały charakterystyczne cechy jego osobowości – uczonego i zarazem muzyka. Ambitny trud artysty łączył z racjonalnym zgłębianiem problematyki, świat transcendentnych idei – z intelektualną ciekawością świata konkretów: dzieła i jego aspektów oraz twórców i ich historii. Na tym tle zarysowuje się nadrzędna, immanentna cecha jego osobowości: radości przeżycia estetycznego lub fascynacji poznania towarzyszyła nierozdzielnie przemożna chęć dzielenia się tą radością czy fascynacją z innymi ludźmi, w jak najszerszym kręgu.

Popularyzacja była więc stałym elementem działalności naukowej i artystycznej Gudela. Były to liczne koncerty, w których występował lub które prowadził i komentował, niezliczone imprezy muzyczne w szkołach, parafiach, na festiwalach i sesjach, na których wygłaszał prelekcje lub prezentował popularne ujęcia swych prac. Tą działalnością zajmował się zwykle okazjonalnie, ale niekiedy też nabierała ona charakteru długofalowego, jak np. wieloletnie wykłady z kultury muzycznej, prowadzone przez Joachima od 1982 roku na Politechnice Gdańskiej, czy występy pianistyczne w cyklu wakacyjnych imprez muzycznych w Dworku Sierakowskich w Sopocie. Osobne słowa należą się zaangażowaniu Joachima jako organisty, dyrygenta, organizatora życia muzycznego w jego parafii w Gdańsku Morenie. Przez wiele lat prowadził chór „Cantores Minores Gedanenses”, z którym na Konkursie Chórów Amatorskich „Mariae Cantat” zdobył Pierwszą Nagrodę (1991).

W charakterystyce osoby i działalności Gudela nie można pominąć faktu, że przez szereg lat był on członkiem Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich, komisji kwalifikacyjnej Stowarzyszenia Polskich Artystów Muzyków, a także komisji dyscyplinarnej przy Radzie Głównej Szkolnictwa Wyższego; był też w jury przyznającym nagrodę „Orfeusza” na Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień” (1983).

Świadectwo życia

Joachim Gudel zmarł nagle 13 stycznia 2002 roku. Zaskoczenie było ogromne. Jego stała aktywność i wciąż, mimo upływu lat, młodzieńcza sylwetka nie godziły się z tym, co nastąpiło. Pustkę i ból wiernie oddały słowa nekrologu: „Odszedł w pełni sił twórczych Przyjaciel, Wspaniały Kolega, Wielki Człowiek”. Z Watykanu żegnał Joachima telegramem Ojciec Święty Jan Paweł II:

Z żalem przyjąłem wiadomość o śmierci profesora Joachima Gudela. Z jego osobą wiążą się początki tak zwanego „Środowiska”. Wszyscy byliśmy z nim związani więzami szczerej przyjaźni. Wspominamy go z miłością, jako tego, który ożywiał „Środowisko” śpiewem i pogodą ducha. Potrafił dzielić się swym talentem muzycznym, ubogacając naszą wspólnotę radością pełną serdecznej głębi.

Był mi bardzo bliski. Wraz z całym „Środowiskiem” żegnam go z bólem, ale też z nadzieją, że miłosierny Bóg przyjął dar jego życia pełnego wiary, miłości i dobroci, i obdarzy go radością swojej chwały. O to modlę się z całego serca.

Żonie i Rodzinie zmarłego Joachima przesyłam wyrazy współczucia i pamięci przed Panem. Wszystkim biorącym udział w liturgii pogrzebowej z serca błogosławię. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego.

Jan Paweł II, papież

Pogrzeb w Gdańsku, na cmentarzu Srebrzysko, prowadził ks. abp Tadeusz Gocłowski w obecności kilkutysięcznego grona spośród tych, których myśli, uczucia, działania spotkały się kiedyś z myślami, światem doznań i działalnością Profesora i Przyjaciela. Był to wyraz hołdu i wdzięczności dla Joachima, który żyjąc muzyką, dzielił się z ludźmi radością przeżycia i refleksją nad jej pięknem, gdziekolwiek przebywał. Zaświadczy o tym pamięć o nim – i to, co pozostawił.

Gdańsk, 31 stycznia 2006 r.

Wykaz publikacji prof. dr. Joachima Gudela w zbiorach Biblioteki Głównej Akademii Muzycznej im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku

Nowe wydanie suit francuskich J. S. Bacha (Ed. Peters Nr 4594), „Materiały dyskusyjno-informacyjne COPSA” nr 81, Warszawa 1964.

Kurs interpretacji sonat fortepianowych L. v. Beethovena, „Materiały dyskusyjno-informacyjne COPSA” nr 93, Warszawa 1966.

Nowe wydanie suit angielskich J. S. Bacha, „Materiały informacyjno-dyskusyjne COPSA” nr 99, Warszawa 1966.

Problem ozdobników w utworach fortepianowych J. S. Bacha wg Alfreda Kreutza, „Materiały informacyjno-dyskusyjne COPSA” nr 104, Warszawa 1967.

O realizacji ozdobników w utworach fortepianowych J. S. Bacha: w odpowiedzi Bogdanowi Przedeckiemu, „Materiały informacyjno-dyskusyjne COPSA” nr 136, Warszawa 1974.

Zagadnienie rytmu i tempa w utworach fortepianowych J. S. Bacha, „Muzyka fortepianowa I”, PWSM, Gdańsk 1976.

Utwory fortepianowe Ludwika van Beethovena a możliwości brzmieniowe ówczesnych instrumentów, w: „Muzyka fortepianowa II”, PWSM, Gdańsk 1977.

Pojęcie i rola ozdobników w muzyce dawnej, „Musica Antiqua”, Bydgoszcz 1978.

Zagadnienie instrumentacji w późnorenesansowych intermediach o tematyce marynistycznej, „Marynistyka w muzyce”, PWSM, Gdańsk 1978.

Zu Fragen der Temperierung bei Clavichord, Cembalo und Orgel, w: Cembalo, Clavichord, Orgel. Verband der Komponisten und Musikwissenschaftler der DDR, Blankenburg 1978.

Probleme des modernen Cembalobaus, w: Vom Notenbild zur Interpretation, Blankenburg 1978.

Problem wysokości stroju dawnych instrumentów klawiszowych: organów, klawikordu i klawesynu, „Organy i muzyka organowa II”, PWSM, Gdańsk 1978.

Historia klawiatury. Zarys problematyki, „Muzyka fortepianowa III”, PWSM, Gdańsk 1979.

O potrzebie powołania Archiwum Kultury Ziem Polski Północnej, „Zeszyty Naukowe” XVIII, PWSM, Gdańsk 1979.

Słynny list Scacchiego do kantora gdańskiego Krzysztofa Wernera w opinii Matthesona, „Zeszyty Naukowe” XVIII, PWSM, Gdańsk 1979.

Z historii budowy organów kościoła Mariackiego w Toruniu, „Zeszyty Naukowe” XIX, PWSM, Gdańsk 1980.

Z historii rozwoju kultury muzycznej miast basenu Morza Bałtyckiego, „Marynistyka w muzyce II”, PWSM, Gdańsk 1980.

Sprawozdanie z oględzin zabytkowych organów w kościele parafialnym w Stróży, „Zeszyty Naukowe” XIX, PWSM, Gdańsk 1980.

Akustyka na Uniwersytecie w Cardiff: fizyka dźwięku, „Zeszyty Naukowe” XIX, PWSM, Gdańsk 1980.

Gdańska sesja poświęcona muzyce fortepianowej, „Zeszyty Naukowe” XX, PWSM, Gdańsk 1981.

Genealogia polskiej szkoły pianistycznej, „Zeszyty Naukowe” XX, PWSM, Gdańsk 1981.

Z historii zabytkowych organów kościoła św. Jakuba w Olsztynie, „Organy i muzyka organowa” VI, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1982.

O realizacji przednutek, „Zeszyty Naukowe” X, Akademia Muzyczna, Łódź 1983.

Realizacja ozdobników w muzyce fortepianowej XVIII wieku, „Prace Specjalne” 32, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1984.

Budownictwo instrumentów klawiszowych w dawnym Gdańsku jako problem badawczy, „Muzyka fortepianowa” VI, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1985.

Das öffentliche Konzertwesen in Gdańsk in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts, w: Zur Weiterentwicklung des Instrumentariums im 18. Jahrhundert, Verband der Komponisten und Musikwissenschaftler der DDR, Michaelstein/Blankenburg 1986.

Śląsko-pomorskie kontakty muzyczne w przeszłości, „Zeszyty Naukowe” 43, Akademia Muzyczna, Wrocław 1987.

Tematyka marynistyczna w wokalno-instrumentalnej twórczości Georga Philippa Telemanna, „Marynistyka w muzyce” V, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1987.

Rękopisy utworów Georga Philippa Telemanna w zbiorach Biblioteki PAN w Gdańsku, „Zeszyty Naukowe” XXVI, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1987.

Die Handschriftliche Überlieferung von Telemann-Werken in der Bibliothek der Staatlichen Akademie für Wissenschaft (PAN) Gdańsk, Köln 1991, nadb. z: Bericht über die Internationale Wissenschaftliche Konferenz anläßlich

der 9. Telemann-Festtage der DDR Magdeburg, 12-14.03.1987, t. 2:

Die Telemann-Pflege in Polen, w: Musik ohne Grenzen, Bd. 2, München, Salzburg 1987.

Sprawozdanie z działalności Instytutu Teorii Muzyki Akademii Muzycznej im. S. Moniuszki w Gdańsku za rok akademicki 1985/1986 i 1986/1987, „Rocznik Informacyjny” 15-16, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1988.

Uposażenie członków kapeli kościoła Mariackiego w Gdańsku w pierwszej połowie XVII wieku, w: Muzyka w Gdańsku wczoraj i dziś, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1988.

Realizacja ozdobników w muzyce fortepianowej J. S. Bacha, w: Z prac II Katedry Fortepianu, Warszawa 1988.

Ulubiony instrument klawiszowy J. S. Bacha, w: Z prac II Katedry Fortepianu, Warszawa 1988.

Interpretacja fortepianowa muzyki baroku jako zagadnienie metodyki, w: Zagadnienie metodyki instrumentalnej, red. Wojciech Jankowski, Warszawa 1990.

Die handschriftliche Überlieferung von Telemann-Werken in der Bibliothek der Staatlichen Akademie für Wissenschaft (PAN) Gdańsk, Köln 1991.

Ignacy Jan Paderewski – muzyk i patriota, „Zeszyty Naukowe” XXIX-XXX, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1991.

Pianistyka polska XX wieku, „Muzyka fortepianowa”, IX. Akademia Muzyczna, Gdańsk 1992.

Recepcja Mozarta w dziewiętnastowiecznym Gdańsku, „Muzyka w Gdańsku wczoraj i dziś”, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1992.

Anthonius Julius Friese; Brandtner, Mateusz, w: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, red. S. Gierszewski, t. 1, Gdańsk 1992.

Der polnische Tanz in den Beständen polnischer Bibliotheken, w: Tanz und Musik im ausgehenden 17. und im 18. Jahrhundert, Michaelstein/Blankenburg 1993.

Glummert, Jan Daniel; Gremboszewski, Marcin; Gronau, Daniel; Grain du, Jean; Hakenberger, Andrzej; Helwig, Jan; Hermańczyk, Oskar, w: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, red. S. Gierszewski, t. 2, Gdańsk 1994.

Problem rytmu i tempa w utworach na instrumenty klawiszowe J. S. Bacha, w: Aspekty muzycznego wykonawstwa, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1993.

Praktyka wykonawcza muzyki baroku: zarys problematyki, „Zeszyty Naukowe” VI, Akademia Muzyczna, Poznań 1994.

Danzig (polnisch: Gdańsk), w: Die Musik in Geschichte und Gegenwart. Allgemeine Enzyklopädie der Musik, red. L. Finscher, Sachteil, Kassel 1995.

Der polnische Tanz in den Beständen der polnischer Bibliotheken, w: Konferenzbericht der XIX wissenschaftlichen Arbeitstagung, Blankenburg 1995.

Fasch und die Musik in Danzig des 18. Jahrhunderts, w: Fasch und die Musik in Europa des 18. Jahrhunderts, Köln 1995.

Handschriftliche Überlieferung von Vokalwerken Telemanns und neue Funde in der Gdańsker Bibliothek der Polnischen Akademie der Wissenschaften, w: Zur Aufführungspraxis und Interpretation der Vokalmusik Georg Philipp Telemann, Blankenburg 1995.

Praktyka wykonawcza muzyki baroku. Zarys problematyki, w: „Zeszyty Naukowe”, Akademia Muzyczna, Poznań 1995.

Johann Jacob Rowaldts Kantaten in den Beständen des Staatsarchivs in Gdańsk, „Musica Baltica”, Sankt Augustin 1996.

Leben und Werk Georg Simon Löhleins, des letzten Kapellmeisters an der Marienkirche in Danzig, „Musica Baltica”, Sankt Augustin 1996.

Zarys historii kultury muzycznej Gdańska, w: Wielka księga miasta Gdańska, Gdańsk 1997.

Musikkultur in der Stadt Marienburg im 18. Jh. – dargestellt anhand der Tätigkeit des Kantors Johann Jacob Rowaldt (1715-1775), „Musica Baltica”, Sankt Augustin 1997. Też w: „Greifswalder Beiträge zur Musikwissenschaft” Bd. 4: Internationale musikkulturelle Beziehungen im Ostseeraum, Frankfurt am Main 1997.

Carl Philipp Emanuel Bach – Rezeption in Gdańsk, Musik für Europa. Carl Philipp Emanuel Bach, Frankfurt an der Oder 1997.

Krakowita, Michał; Piotr z Grudziądza, w: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, red. S. Gierszewski, t. 3, Gdańsk 1997.

Musik an den Universitäten in Toruń und Gdańsk, w: „Greifswalder Beiträge zur Musikwissenschaft”, Bd. 4: Internationale musikkulturelle Beziehungen im Ostseeraum, Frankfurt am Main 1997.

Organy i muzyka organowa w dawnym Malborku, „Organy i muzyka organowa” X, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1997.

Muzyka Archiwum Państwowego w Gdańsku, w: Dzieło muzyczne między inspiracją a refleksją, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1998.

Nieznany rękopis utworów klawesynowych z Archiwum Państwowego w Gdańsku, „Muzyka fortepianowa” XI, Akademia Muzyczna, Gdańsk 1998.

Organy w Stegnej w świetle najnowszych badań, w: Arcana Musicae, Akademia Muzyczna, Łódź 1999.

Muzykalia Archiwum Państwowego w Gdańsku, w: Źródła muzyczne. Krytyka – analiza – interpretacja, Warszawa 1999.

Chopin w Waplewie [esej wygłoszony przez autora 11 listopada 1999 r. w dworku w Sierakowicach], rękopis, Gdańsk [1999].

Możliwości brzmieniowe fortepianów epoki Chopina, w: Dzieło Chopina jako źródło inspiracji wykonawczych, Warszawa 1999.

Restauracja zabytkowych organów z kościoła parafialnego w Barłożnie koło Starogardu Gdańskiego, „Organy i muzyka organowa” XI, Akademia Muzyczna, Gdańsk 2000.

Die Musikaliensammlung des Staatsarchivs in Gdańsk, „Musica Baltica”, Gdańsk 2000.

Unter den polnischen Schülern von Harry Neuhaus, w: Heinrich Neuhaus (1888-1964) zum 110. Geburtsjahr. Kongreßbericht, Sinzig/Köln 2000.

Możliwości brzmieniowe fortepianów epoki Chopina, w: Księga kongresowa z okazji Międzynarodowego Roku Chopinowskiego, Akademia Muzyczna, Warszawa 2000.

Alberti, Karl. w: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Suplement II, Gdańsk 2000.

Musikalische Beziehungen zwischen polnischen und deutschen Komponisten im 18. Jahrhundert, w: Musikalische Beziehungen zwischen Mitteldeutschland und Danzig im 18. Jahrhundert, Sinzig 2002.

Realizacja ozdobników w muzyce fortepianowej XVIII wieku, [wyd. nowe, uzup.], Gdańsk 2003.

Wokół Perkowskiego – lata międzywojnia, w: Piotr Perkowski – życie i dzieło, Warszawa 2003.

Opracowały Anna Michalska, Helena Nowakowska