Zainteresowanie ks. Janusza Nowińskiego mało popularną, aczkolwiek zajmującą, problematyką ikonologii wnętrz sakralnych ukierunkowane jest przede wszystkim na kwestie związane z zagadnieniem sposobu przechowywania Eucharystii na przestrzeni wieków oraz problem treści symbolicznych zawartych w owych sprzętach. Zaowocowało ono prowadzonymi od kilku lat wykładami, a także kilkoma artykułami m. in. Turris eburnea, tabernaculum aureum, templum dei, arca foederis. Średniowieczne figury maryjne przechowujące Eucharystię ("Seminare" 1996 nr 12) czy Ikonografia i ikonologia Eucharystii. Eucharystyczna ikonosfera ("Collectanea Theologica" 1997 nr 67). Dotychczasowym ukoronowaniem owych studiów jest rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. Zbigniewa Bani i obroniona na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w 1998r. Ukazała się ona w formie publikacji książkowej Ars Eucharistica. Idee, miejsca i formy towarzyszące przechowywaniu eucharystii w sztuce wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej, wydanej nakładem wydawnictwa Neriton w roku 2000.

Zgodnie ze swym tytułem stanowi ona próbę, podkreślmy - w dotychczasowej literaturze na taką skale nigdy nie podjętą, prześledzenia wczesnochrześcijańskich i średniowiecznych sposobów deponowania Eucharystii. Badania oparte są w dużej mierze na ustaleniach badaczy niemieckich z Ottonem Nußbaumem i jego Die Aufbewahrung der Eucharistie, wydaną w 1979 roku na czele. W literaturze polskiej tematyka ta doczekała się jedynie kilku przyczynkowych opracowań m. in. A. Rafałko Dzieje tabernakulum w Polsce ("Studia z dziejów liturgii w Polsce" t. 4). Nowatorski charakter omawianego opracowania, również wobec obcojęzycznego piśmiennictwa, polega na tym, iż - jak zauważa autor - badacz zajmujący się dziełami sztuki, powstałymi w nurcie "ars eucharistica" , lub problemami eucharystycznej ikonografii czy ikonologii sakralnego wnętrza, zauważy brak syntetycznego opracowania, ujmującego wieloaspektowo - a przede wszystkim z punktu widzenia historii sztuki, historii idei i liturgii - [omawiane] zagadnienia [... ] .

Ks. Janusz Nowiński we wstępie trafnie charakteryzuje swoją pracę: w sześciu rozdziałach przedstawione zostaną najważniejsze zjawiska formalne i ideowe związane z przechowywaniem Ciała Pańskiego w zachodnim chrześcijaństwie. Postawiłem sobie za cel określenie, jak - w interesującym mnie przedziale czasu - kształtowały się i ulegały przemianie miejsca, sprzęty i naczynia eucharystycznej rezerwacji, a także jakie treści teologiczne i symboliczne towarzyszyły tym procesom. Niewątpliwie autorowi udało się z postawionego sobie zadania wywiązać bardzo dobrze. Na ponad 200 stronach prześledzona została historia owego rozwoju od V wieku, wcześniej bowiem choć istniały praktyki przechowywania Eucharystii po Mszy Świętej, to jednak nie zachowało się do naszych czasów żadne dzieło, które jednoznacznie można związać z kręgiem sztuki chrześcijańskiej i praktyką eucharystycznej rezerwacji. Tak więc antyczne pyxis były prawdopodobnie pierwszymi miejscami deponowania Eucharystii. Daleka i długa była stąd droga do szesnastowiecznego spopularyzowania formy tabernakulum w centrum nastawy ołtarzowej, stanowiące początek nowożytnej historii zagadnienia. Fascynująca, zarówno pod względem wypracowywanych form symbolicznych, jak i artystycznych. Wspaniałe dzieła sztuki wczesnochrześcijańskiej, wykonane z kości słoniowej w V i VI wieku rozpoczynają ów przekrój form, wśród których wiele jest dzieł o najwyższym poziomie artystycznym. Nie miejsce tu na prezentację owych sprzętów, spójrzmy jedynie na najpiękniejsze ukazane w książce. Wspaniałe pyxis z około 1200 roku przechowywane w Luwrze, nawiązujące do formy wieży, o wysmakowanej, pełnej elegancji grze dekoracji. Pochodzące z X wieku artoforium (obecnie relikwiarz św. Anastazego) znajdujące się w skarbcu katedry w Akwizgranie w kształcie swym nawiązujące do budowli centralnej fascynujące niebanalną formą i świetnym wykonaniem. Pochodzące ze skarbca katedry Notre-Dame w Saint-Omer pyxis wzorowane na Anastasis, lecz spoczywające na trzonie z nodusem i stopą to, jak można wnosić z przedstawionej fotografii, dzieło równie wybitne. Bodaj czy nie najbardziej porywające maestrią wykonania, niepoślednim doborem form czy może po prostu swym nie banalnym pięknem są, pochodzące z wielkiego ośrodka w Limoges z XIII w. tabernakula, jak i nieco wcześniejsze tabernakulum w formie Arki przymierza (1200 r.) znajdujące się obecnie w zbiorach Luwru. Nie mniej zachwycające jest eucharystyczne cooperatiorium z pierwszej ćwierci XIII w. Dziełem, które w naszych kategoriach estetycznych, uchodzić może za najpiękniejsze jest tabernakulum - cyborium z katedry w Sienie z 1467 roku, wykonane przez Lorenzo di Pietro. Doskonałe opracowanie, śmiałość wizji artystycznej, zachowanie należytych proporcji przy jednoczesnym nie przeładowaniu ornamentem, sprawia, że w owym odlewie z brązu mamy do czynienia ze sztuką najwyższego lotu. Dzieł wybitnych jest oczywiście więcej, nie ma sensu ich wszystkich wymieniać, warto jednak zwrócić uwagę, nie tylko na zawarte w nich treści symboliczne, ale również wartości artystyczne. Tu może moje drobne zastrzeżenie, szkoda iż autor niemal całkowicie z owych sądów estetycznych rezygnuje - choć oczywiście zdecydowanie się na przedstawienie tych a nie innych dzieł, po wielokroć było wyborem estetycznym.

Ukazany został w niniejszej książce rozwój sprzętów rezerwacji eucharystycznej, zarówno pod względem treści jak i nierozerwalnie z nią związanej formy. Oczywiście, zwłaszcza gdy mowa jest o sztuce wczesnochrześcijańskiej, wiele jest hipotez i przypuszczeń, na ile trafnych ocenią przyszli badacze. Niewątpliwie zawsze dobrze uargumentowanych i przekonywujących. Nie są to, li tylko efektowne lecz mało prawdopodobne tezy. Widoczna jest głęboka wiedza i doskonałe poznanie przez autora tematu, co przy jednocześnie rzetelnym warsztacie naukowym i literackim oraz inteligencji badacza oraz skrupulatnym zapoznaniu się z olbrzymim materiałem ikonograficznym dać musiało efekty wyborne. Pomimo, iż omówione w książce zagadnienie należy niewątpliwie do szczegółowych, to ks. Nowińskiemu udało się napisać w sposób zajmujący, nie tylko dla znawców przedmiotu.

Warto podkreślić dobre opracowanie indeksów, jest ich aż trzy: imion, miejscowości i rzeczowy. Pewne zastrzeżenia budzi niestety przygotowanie edytorsko - graficzne. Przede wszystkim okładka, co prawda efektowna, gruba z tłoczonym napisem lecz z błyszczącymi literkami w "jaskrawych" kolorach. Przypomina przez to raczej pierwsze komercyjne wydawnictwa z początku lat dziewięćdziesiątych, niż poważne opracowanie naukowe, zwłaszcza traktujące o sztuce. Również podpisy pod ilustracjami stosowane są nie konsekwentnie. Przede wszystkim przy niektórych obiektach podane jest miejsce obecnego przechowywania przy innych miejsce skąd pochodzą przy jeszcze innych informacji takowej zabrakło w ogóle, w kilku przypadkach zabrakło też daty powstania dzieła, a w przypadku rysunków brak informacji o dacie ich powstania, ba zdarza się, że ten sam obiekt podpisany jest w różny sposób np. Madonna szafkowa z Norymbergi, raz określona jest data jej powstania i region pochodzenia, za drugim informacji tych brak, chociaż na poprzedniej stronie znajdują się dwie fotografie Madonny z Dzieciątkiem z Limoges, obydwa podpisane w jednakowy sposób. Widoczny jest więc brak konsekwencji, ewidentne niedopatrzenie korekty. Brak również niestety informacji o autorach zdjęć. To oczywiście uchybienia drobne, nie obniżającej zasadniczej wartości publikacji, szkoda jednak, że skądinąd tak zasłużone wydawnictwo jak Neriton, nie potrafi należycie dopracować szczegółów.

Niewątpliwie jednak jest to pozycja warta zainteresowania, pozwalająca na symbolikę sprzętów eucharystycznych spojrzeć w kontekście historycznego wypracowywania się form. Z drugiej strony publikacja jest wartościowa dla mediewistów, tych zajmujących się liturgiką - to oczywiste, jak i tych, których obszarem badań jest sztuka, a przede wszystkim rzemiosło artystyczne.

Na zakończenie warto przywołać, świetnie podsumowujący książkę, fragment jej zakończenia: Eucharystii w Kościele zachodnim towarzyszy nieprzerwanie przeświadczenie o świętości eucharystycznego chleba i wynikającym stąd obowiązku okazania mu szacunku i czci ("Jest to bowiem Ciało Chrystusa, które przyjmują wszyscy wierzący, nie godzi się nim gardzić [... ]"św. Hipolit Rzymski). Dzieje praktyki eucharystycznej rezerwacji jawią się jako historia ustawicznych zabiegów, by miejsce i sprzęty służące custoriae sacratissimae Eucharistiae otrzymały formę i wystrój godne najświętszego z sakramentów.


Janusz Nowiński, Ars Eucharistica. Idee, miejsca i formy towarzyszące przechowywaniu eucharystii w sztuce wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej, Warszawa 2000, wyd. Neriton.

Wyślij autorowi komentarz