Witam wszystkich bardzo serdecznie. Spotykamy się w szczególnym czasie, bo w związku z niedawnym odejściem Jana Pawła II trwa jeszcze nastrój wyjątkowej zadumy, koncentracji na wartościach duchowych. Mam w ręku specjalny tom "Akcentu" poświęcony sylwetce intelektualnej Karola Wojtyły, który to tom - jako jedyne czasopismo świeckie - zredagowaliśmy jeszcze w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, w dziesiątą rocznicę pontyfikatu, a później wznowiliśmy w dwudziestą rocznicę.

Myślę, że pozostaniemy w tym nastroju szczególnej zadumy, jeśli spróbujemy się zastanowić nad sytuacją współczesnej kultury widzianą przez pryzmat czasopism literackich.

Chciałbym podziękować wszystkim, którzy przybyli na naszą uroczystość. Proszę pozwolić, że ze szczególnym naciskiem powitam czytelników "Akcentu" z różnych pokoleń, a najserdeczniej młodych, których widzę tutaj sporą gromadę. Bo to właśnie wy - czytelnicy "Akcentu" - wszyscy, którzy chcecie wspólnie z nami aktywnie szukać odpowiedzi na pytania, jakie stawiamy kulturze, właśnie wy sprawiacie, że redagowanie tego czasopisma miało sens i że ma go nadal. Zatem nawet najdostojniejszych spośród zgromadzonych tu gości witam przede wszystkim jako czytelników, a niekiedy także autorów "Akcentu". (...)

Postanowiliśmy uruchomić tę dyskusję prostym pytaniem: Czy współczesnemu światu potrzebna jest jeszcze tzw. kultura wysoka? Rzeczywistość wolnego rynku optymistycznie nie nastraja. Ale czytamy ostatnio w prasie, że według najnowszych badań Instytutu SMG liczba Polaków, którzy kupili jedną książkę w ciągu minionego roku wynosi prawie 30%. Jest ich niemal tylu, ilu tych, którzy nabyli płytę kompaktową. Jednocześnie z 20 do 22% wzrosła liczba osób czytających więcej niż 7 książek rocznie. To dosyć sporo, a to są przecież nasi potencjalni odbiorcy, więc sytuacja nie skłania wyłącznie do narzekania.

Ale zanim oddam głos redaktorom czasopism literackich, chciałbym poprosić o wypowiedź Jego Ekscelencję Księdza Arcybiskupa Józefa Życińskiego.

Czy jest nam potrzebna kultura wyższa? Równie prowokacyjnie można zapytać, czy jest nam potrzebna do czegoś muzyka Mozarta, poezja Miłosza czy arcydzieła, które oglądamy w muzeach. Ostatecznie można sobie wyobrazić świat, w którym wszystkie muzea są zamknięte, jakieś odgłosy "perkusyjnopodobne" dochodzą z włączonych głośników, a wszyscy siedzą przed telewizorami, oglądają kolejny serial i nasłuchują plotek o sąsiadach. Taka wersja rozwoju kulturalnego jest - niestety - prawdopodobna. Nie daj Boże, ale jest to wariant ontologicznie możliwy. Ufam, że nie pójdziemy w tym kierunku. Nasi praprzodkowie sprzed 30 tysięcy lat zdobili jaskinie w Cro-magnon dziełami sztuki. A więc jednak mieli wyczucie estetyki, wykraczania ponad to, co bezpośrednio ich otaczało, poszukiwania transcendencji, ku której prowadzi sztuka.

Mówiliśmy o tym podczas dwóch kongresów kultury chrześcijańskiej. Wypowiedzi inspirowane m.in. przez Krzysztofa Zanussiego i Andrzeja Wajdę stanowiły ważny przyczynek do ukazania odpowiedzialności za sztukę wyższą. Te słowa współbrzmiały z przesłaniem Jana Pawła II sformułowanym sześć lat temu w okresie Wielkiej Nocy. W liście do artystów Jan Paweł II powiedział, że potrzeba nam nie tylko hutników, lekarzy i nauczycieli, że potrzeba też artystów, którzy wydobędą piękno i będą kształtować naszą wrażliwość. Piękno nie istnieje przecież na poziomie kiczu, tylko cechuje wyższą sztukę, ku której winniśmy dążyć. I to jest zadanie każdego z nas. Budzić drzemiącego w sobie artystę, który ambitnie będzie wędrował w stronę tego, co często nie jest rozumiane, co trudne, ale co jest przejawem wyższej sztuki. Ktoś powie: a inni zachwycać się będą sztuką niższego polotu... Owszem, będą. Kiedyś zachwycali się dziełami socrealistów, ale czy to znaczy, że ci którzy nie ulegli stylowi socrealizmu, mają teraz bić się w pierś albo kiedykolwiek mieli powody do wyrzutów sumienia? Proszę państwa, sztuka i nauka są dyscyplinami, w których nie funkcjonują zasady demokracji. Jeden Einstein pojawia się zupełnie niezależnie od statystycznych uwarunkowań. Jeden Mozart potrafi przyćmić całe środowisko rzępolących kolegów z ambicjami. Jesteśmy w dziedzinie arystokratów ducha, którzy potrafią wędrować ku szczytom. Naszym zadaniem jest to, byśmy dzisiaj nie pozwolili się zideologizować komercyjnie. Był czas, kiedy mieliśmy awangardę ideologiczną i ona pouczała nas, co robić, żeby iść z postępem, a teraz mamy awangardę komercyjną i ona uczy, jak sprzedać, żeby na tym zarobić...

W kontekście społecznych reakcji na odejście Jana Pawła II jeden z artystów, skądinąd człowiek z niewątpliwym talentem, pochwalił się, że już wybudował trzydzieści pomników papieskich, a ma zamówienie na drugie tyle. Wyobraźmy sobie Leonarda da Vinci, który by trzydzieści razy namalował Damę z łasiczką i jeszcze zapowiadał, że zrealizuje zamówienia w takim tempie, w jakim będą napływać. To jest, proszę państwa, kuriozalna sytuacja. Często słyszymy, żeby zrobić coś największego, najwyższego, monumentalnego, gigantycznego. To dążenie niestety w naszej kulturze akceptujemy w półinteligenckich postaciach, np. zgadzając się na rekordy Guinnessa. Nagłośniając to, że jakaś klasa pobiła rekord długości lekcji matematyki, która trwała czterdzieści godzin. To właśnie grozi kreowaniem półinteligentów, bo trudno sobie wyobrazić, że ktoś mógłby się skoncentrować przez czterdzieści godzin i non stop uczyć się matematyki. (...)

Nasza odpowiedzialność za sztukę wyższą, z którą idzie w parze pewna samotność, jest czymś koniecznym. To nie znaczy, że mamy od razu wybrzydzać na programy telewizyjne, oglądane z przejęciem przez przeciętną rodzinę. Trzeba przyjąć pluralizm w sztuce, którego wyrazem jest to, że część twórców kultury będzie traktowała swoją posługę rzemieślniczo i nie ma sensu temu przeciwdziałać, bo nie wszyscy zrozumieją dzieła wybitne. Ale naszym wspólnym wysiłkiem należy wspierać to, co trudne i co nie idzie po najmniejszej linii oporu. Dlatego jestem dumny z redakcji "Akcentu", że potrafiła wędrować tą drogą, wiedząc jakie ryzyko podejmuje. Wiedząc, jaka jest cena podobnych samotniczych wypraw. Gratuluję i życzę, żebyście w przyszłości nie zmieniali tego stylu. (...)

Kończąc proszę, żeby dzisiejsi jubilaci nie zrażali się, gdy nastrój święta się skończy. Przyjdzie proza życia i zwyczajne pytanie, z czego zapłacimy za druk następnego numeru. Trudnych sytuacji i wyzwań doświadcza każdy z nas. Przypomnę tylko, że kiedy Jan Paweł II przyjechał do Holandii, przed lotniskiem witały go radykalne grupy, już nie będę wymieniał jakie, z transparentem: "Pope go home". A on, zamiast wracać do domu, wyszedł, ucałował ziemię, pobłogosławił zgromadzonych. Podniósł na duchu tych, którzy nie mieli transparentów nakazujących mu powrót, a do wszystkich obecnych skierował pytanie: "Co zrobiliście z waszą wolnością?"

Co robimy z naszą wolnością? To jest pytanie adresowane do naszego pokolenia w jubileuszowym, 25 roku od zrywu solidarnościowego. I niech właśnie troska o kulturę wyższą będzie przejawem wielkiego zatroskania o polski kształt wolności. Tego życzę wam, sobie, a przede wszystkim jubilatom. Szczęść Boże.

Bardzo dziękuję Księdzu Arcybiskupowi za te gorące i krzepiące słowa. A teraz chciałbym prosić o zabranie głosu przewodniczącego Rady Programowej naszej Fundacji, pana profesora Jerzego Święcha. Profesor Jerzy Święch jest współzałożycielem Wschodniej Fundacji Kultury "Akcent" powstałej przed 10 laty - jego dobrej radzie i pomocy zawdzięczamy to, że nasze pismo dość sprawnie funkcjonowało.

Parę słów na temat zaproponowany przez redakcję "Akcentu". Czy kultura wysoka jest nam koniecznie do zbawienia potrzebna? Otóż jest to pytanie, powiedziałbym, pozornie retoryczne, bo obecnie nie bardzo wiemy, czym jest kultura zwana kiedyś wysoką. Dziś mówimy o kulturze elitarnej, dla znawców itd. Traktowanej, co tu dużo mówić, jako pewna osobliwość w świecie zdemokratyzowanych potrzeb artystycznych i kulturalnych. Przypomniał mi się esej Adama Zagajewskiego O potrzebie stylu wysokiego w literaturze. Otóż treści tradycyjnej kultury wysokiej wyrażane są dzisiaj, jak mi się wydaje, inaczej. Od czasów Becketta, od jego Czekając na Godota, nikogo w tym stopniu co kiedyś nie przeraża, że o sprawach najpoważniejszych mówi się w konwencji groteskowej. Że o holokauście powstaje komiks ze zwierzętami jako bohaterami.

Dzisiaj - i tu chciałbym wyrazić swój własny pogląd na tę kwestię - kultura ma rację bytu kiedy, po pierwsze, stoi na straży określonego kanonu wartości, kanonu literackiego. Po drugie, kiedy zakłada, że istnieje pewna hierarchia wartości. Po trzecie, że w kulturze musi istnieć pewien podział zadań. Nie ma artystów od wszystkiego, tak jak nie ma profesorów, którzy się na wszystkim znają. Po czwarte, w kulturze musi panować duch dialogu, tolerancji, ekumenii. A wszystko to wydaje się prowadzić do wniosku, że w świecie kultury zhomogenizowanej, w jakiej my żyjemy, musi istnieć taki jej rodzaj, który stwarza opór przeciwko nadmiernym roszczeniom kultury masowej. To znaczy taka sfera, która byłaby azylem - nie wiem jak to nazwać - azylem... dla naszej duchowości. Tak rozumiem miejsce i funkcje kultury wysokiej dzisiaj. Dziękuję państwu.

(...) Proszę pozwolić, że na początku powiem o symbolicznym nawiązaniu do dzisiejszej daty. Ksiądz Arcybiskup był łaskaw wspomnieć o Leonardzie da Vinci. Tak się składa, że dokładnie dzisiejszego dnia przypada 553 rocznica jego urodzin. I gdyby odnieść do tamtej postaci współczesne pojęcia, byłoby ciekawe, czy byśmy go zakwalifikowali jako eksperta kultury masowej czy kultury wyższej. A może jednej i drugiej? (...) Zresztą samo pojęcie kultury wysokiej zrodziło się, kiedy mieliśmy do czynienia na szeroką, społeczną skalę z problemem kultury masowej. A to się wiązało, jak państwo doskonale wiedzą, z rozwojem technik komunikowania. Bo chyba w przeszłości, w wiekach dawnych, nie było takiego podziału. Zadaję sobie dwa pytania. Czy kultura masowa może być poddana jakiemuś procesowi uszlachetnienia i odwrotnie, czy dzieła, które lokujemy w sferze kultury wysokiej, przez sam fakt ich totalnego w wielu wypadkach rozpowszechnienia, nie utracą czegoś z cech owej "wysokości". (...)

Na pewno można postawić tezę, iż te dwa światy się stykają i przenikają, że ich relacje są zmienne, bardzo dynamiczne w czasie. I po trzecie, że każda nowożytna epoka ma jakiś istotny nurt swojej kultury od początku wysokiej. Ale ma także swoją kulturę masową, której wpływ czasu może nadać pewne szlachetne cechy tej właśnie "wysokości".

Przede wszystkim gratuluję panu Wróblewskiemu i całej redakcji tego pięknego jubileuszu. Jest mi niezmiernie miło. Przyznam szczerze, że pierwszy raz występuję na scenie teatralnej - wybaczcie państwo, że jestem trochę speszony. Najpierw zamierzałem kontynuować ten wątek, który zaczął Ksiądz Arcybiskup Życiński, zamierzałem próbować definiować. Ale później pomyślałem sobie, że może zamiast pytać "czy kultura wysoka?", warto zapytać "jaka?". To jest kwestia, którą przedstawię z punktu widzenia "mikro", który mnie zawsze najbardziej interesuje. My też mamy jubileusz, bo "Borussia" w tym roku kończy 15 lat doświadczenia budowania i tworzenia kultury. U naszych początków nie było literatury czy poezji, ale Miejsce. Próba zderzenia się, skonfrontowania z Miejscem, które przez lata było różnie postrzegane, ale bardzo mocno ideologizowane. Należę do pokolenia, które wyraźnie to odczuło. Literatura, poezja, esej, koncert, warsztaty literackie i teatralne były wówczas takim, brzydko to nazwę, pasem transmisyjnym budowania, współtworzenia z innymi nowej tożsamości, tożsamości tej ziemi i Polski po przełomie 89 roku.

Mieliśmy szczęście, że byliśmy na tyle dojrzali, żeby to tworzyć. I konfrontacja z miejscem była impulsem właśnie dla tworzenia. Nakreśliliśmy własny projekt budowania kultury poprzez odkrywanie "Atlantydy Północy", tej ziemi, której dotykamy wszędzie, również tu w Lublinie. "Atlantyda Północy" - to jest to, czego przez lata nie dostrzegaliśmy. Tam na północy, u nas, były to "ziemie poniemieckie". Są też ślady po Żydach, tu w Lublinie o wiele bardziej widoczne, także współżycie z Ukraińcami i z innymi środowiskami. I to było impulsem, który nakręcał i rozwijał mnóstwo inicjatyw właśnie w sferze kultury wysokiej (chociaż wydawało mi się, że sztuka, którą tu definiujemy jako wysoką, znajdowała coraz więcej odbiorców). I drugim pojęciem, wokół którego to stworzyliśmy, był otwarty racjonalizm. Wydaje mi się, że może istnieć kultura tworzona poza centrum, poza Warszawą, w Lublinie, w innych miejscach. To jest próba wzbogacenia naszego kanonu kulturowego poprzez doświadczenia płynące z konfrontacji z tymi miejscami. Kapitalnym przykładem jest Lublin. "Akcent" z tego korzysta. My również w Olsztynie z tego korzystamy i to jest ogromnie cenne. W ten sposób wpisujemy kulturę w olbrzymi dialog o przyszłości Polski, patrząc na nią z trochę innej perspektywy niż "główne" (może to nie najlepsze słowo) nurty kulturalne, literackie, które się kształtują w centrum. I tak sobie wyobrażam myślenie o kulturze, również tej wysokiej, która powstaje w różnych miejscach, daleko od tak zwanych "centrów kulturalnych".

Drodzy państwo, ja się trochę boję, bo jedni mają lat 25, drudzy 15, a ja mam 120. Właśnie w tym roku "Przegląd Powszechny" obchodził 120 rocznicę powstania. Więc życzę moim młodszym braciom doczekania właśnie takiej rocznicy. I mam nadzieję, że wtedy zaproszą naszych następców znowu do tej sali.

W wypowiedzi pana profesora Święcha pojawiło się pytanie: Czy sztuka jest potrzebna do zbawienia? Otóż oczywiście, że jest potrzebna i to koniecznie, bo zachodzi bardzo ścisły związek pomiędzy zbawieniem a kulturą, jeśli się przyjmie, że zbawienie zależy od wiary. Jan Paweł II powiedział, że wiara, która nie tworzy kultury, jest wiarą niemą, niedostatecznie przeżytą i niedostatecznie przyjętą. Stąd wnioskuję, że jeśli nie będziemy dbać o kulturę nie mamy się co do nieba pchać, co najwyżej do czyśćca. To jest jedna rzecz.

Druga wygląda następująco. Wyobraźmy sobie taki koszmar, że nie ma muzyki, tej wielkiej, nie ma wielkiej poezji, nie ma theatrum dei, jakim jest liturgia. W jaki sposób poradzilibyśmy sobie z ostatnimi dniami, gdyby tej sztuki zabrakło? W jaki sposób wypłakalibyśmy nasz ból, żal? Ale z drugiej strony, w jaki sposób wypowiedzielibyśmy nasz zachwyt, naszą radość? Nie mielibyśmy sposobu. A więc myślę, że ta wielka sztuka jest właśnie wtedy potrzebna, kiedy człowiek próbuje sięgnąć - jak to określił Jan Paweł II w Tryptyku rzymskim - "poza granice zarówno dobra, jak i zła". Czyli mówiąc za Miłoszem "kiedy człowiek próbuje sięgać po niemożliwe". A zatem sądzę, że każde ładne słowo, każda mądra myśl, każdy piękny czyn odsłania przed nami i wprowadza nas w taką rzeczywistość, której nigdy nie wyrażamy. No i Bogu dzięki, że tak jest, bo będzie jutro po co wstać, zbudzić się i ruszyć do tego, co jest naszym codziennym zajęciem.

No i na koniec: myślę, że jeśli "Akcent" przetrwał ćwierć wieku, jeśli pisma wychodzą jeszcze dłużej, jeśli muzyka trwa wieki, jeśli poezja przetrwała wszystko, jeśli nie zdążyły zniszczyć kultury żadne wojny, żaden głód, żadne diabły i zło, to znaczy, że można mówić o jej wielkości. Patrzmy zatem na to, co mija, żeby nie przegapić tego, co wielkie. Ale i na to, co się rodzi. Bo nigdy nie wiadomo, kiedy słowo stanie się ciałem. Przyjdzie ten, który przynosi ze sobą wiersz, muzykę, taniec. Dlatego dobrze jest, że są takie miejsca jak "Akcent", gdzie może się to piękno, które jest w nas, pokazać, ujawnić, objawić i dać innym. Dziękuję.